"Cần hoàn chỉnh chính sách, quy định về phát triển và quản lý phân bón"

Trong bối cảnh ngành phân bón đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi xanh, đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh nhất là trong giai đoạn có những biến động địa chính trị toàn cầu, việc hoàn thiện chính sách, quy định được xem là một trong những điều kiện tiên quyết để tạo động lực phát triển.

Bên cạnh những chuyển biến tích cực của hệ thống pháp luật thời gian qua, thực tiễn vẫn cho thấy còn thiếu chính sách về chiến lược, quy hoạch ngành, một số quy định còn chưa theo kịp yêu cầu sản xuất, kinh doanh, xu thế phát triển của ngành phân bón, làm gia tăng chi phí tuân thủ và ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam, trao đổi với phóng viên Báo Nông nghiệp và Môi trường. Ảnh: Hoài Thơ. 

Trao đổi với Báo Nông nghiệp và Môi trường, TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam, cho rằng nhiều quy định hiện hành cần được rà soát, điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn với thực tiễn và tiệm cận thông lệ quốc tế, cần có những chính sách về chiến lược phát triển, về khoa học công nghệ,….Đây sẽ là động lực quan trọng giúp doanh nghiệp phân bón mạnh dạn đầu tư, đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm cũng như phát triển các loại phân bón hiệu quả sử dụng cao (Enhanced Efficiency Fertilizer, EEF) và phát triển bền vững.

Nên miễn khảo nghiệm với phân bón đã được quy định trong Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia

Thưa ông, vì sao Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho rằng đây là thời điểm thích hợp để rà soát, hoàn thiện các quy định về quản lý phân bón?

Những năm qua, hệ thống pháp luật về quản lý phân bón đã từng bước được hoàn thiện, góp phần đưa hoạt động sản xuất, kinh doanh phân bón đi vào nền nếp, cung cấp đủ, kịp thời phân bón cho sản xuất nông nghiệp và nâng cao chất lượng sản phẩm lưu thông trên thị trường. Tuy nhiên, sau một thời gian thực hiện, một số quy định đã bộc lộ những điểm còn chưa phù hợp với thực tiễn.

Hiện nay, doanh nghiệp phân bón không chỉ cạnh tranh trong nước mà còn tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế (theo thống kê, Việt Nam nhập khẩu phân bón từ hơn 20 quốc gia, phân bón Việt Nam đã có mặt tại khoảng hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới). Nếu các quy định chưa thông thoáng, hoặc chưa dựa trên nguyên tắc quản lý rủi ro sẽ làm tăng chi phí sản xuất, giảm khả năng đổi mới công nghệ, phát triển sản phẩm mới tiên tiến và ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Chất lượng phân bón vẫn luôn phải được kiểm soát chặt chẽ vì nếu không sẽ ảnh hưởng đến sản lượng, chất lượng nông sản, đến hiệu quả sản xuất, thậm chí gây ô nhiễm môi trường sinh thái, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng nhưng nên giảm một số thủ tục có thể giảm mà không ảnh hưởng đến quản lý chất lượng phân bón, tăng cường chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm theo tinh thần của Nghị quyết số 68-NQ/TW và quản lý trên cơ sở đánh giá rủi ro. Điểm nổi bật của Nghị quyết 68 là yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy tiền kiểm sang hậu kiểm, đây là hình thức quản trị hiện đại, dựa trên dữ liệu, công nghệ và trách nhiệm giải trình.

TS. Phùng Hà: Nên miễn khảo nghiệm đối với các loại phân bón đã được quy định trong Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia; các loại phân bón NPK, phân trung lượng và vi lượng có thành phần, công dụng rõ ràng. Ảnh: Hoài Thơ.

Một trong những nội dung được doanh nghiệp phản ánh nhiều là quy định về khảo nghiệm phân bón. Theo ông, vì sao đây được xem là một "điểm nghẽn" cần tháo gỡ?

Theo quy định tại Luật Trồng trọt 2018 thì khảo nghiệm phân bón là hoạt động theo dõi, đánh giá các chỉ tiêu nhằm xác định phương thức sử dụng, tác động đến môi trường, hiệu quả nông học, hiệu quả kinh tế của phân bón. Một số loại phân bón đáp ứng chỉ tiêu chất lượng theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia không khảo nghiệm bao gồm: Phân bón hữu cơ sử dụng để bón rễ có thành phần chỉ là chất hữu cơ tự nhiên; Phân bón vô cơ đơn sử dụng để bón rễ có thành phần chỉ chứa đạm hoặc lân hoặc kali; Phân bón vô cơ phức hợp sử dụng để bón rễ trong thành phần chỉ chứa các nguyên tố dinh dưỡng đạm, lân, kali được liên kết với nhau bằng các liên kết hóa học; Phân bón được cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền công nhận là tiến bộ kỹ thuật.

Hiện, Việt Nam đã ban hành Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng phân bón. Có thể nói đây là hàng rào kỹ thuật rất quan trọng, quy định rõ hàm lượng dinh dưỡng tối thiểu cũng như giới hạn tối đa đối với các yếu tố có thể ảnh hưởng đến sức khỏe con người, vật nuôi và môi trường. Nếu một sản phẩm đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia thì về bản chất, chất lượng và mức độ an toàn của sản phẩm đã được kiểm soát bằng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật. Thế nhưng trên thực tế, nhiều loại phân bón vẫn phải tiếp tục thực hiện khảo nghiệm trước khi được cấp quyết định công nhận lưu hành, mặc dù thành phần dinh dưỡng, công dụng, phương thức sử dụng hoàn toàn tương đồng với những sản phẩm đã được lưu hành nhiều năm trên thị trường.

Để so sánh tôi xin lấy thí dụ về thuốc chữa bệnh: Khi có một sản phẩm thuốc mới, trước khi đưa ra thị trường, nhà sản xuất cần có hồ sơ sau: Hồ sơ hành chính, hồ sơ chất lượng (tiêu chuẩn, kiểm nghiệm, độ ổn định), hồ sơ tiền lâm sàng (dữ liệu nghiên cứu trên động vật), hồ sơ lâm sàng (dữ liệu thử nghiệm trên người). Thuốc được miễn thử nghiệm lâm sàng bao gồm: Thuốc generic (thuốc generic là thuốc có cùng dược chất, hàm lượng, dạng bào chế với biệt dược gốc và thường được sử dụng thay thế biệt dược gốc); Thuốc mới đã được cấp phép tại ít nhất một quốc gia và có dữ liệu lâm sàng đầy đủ về an toàn, hiệu quả (trừ vaccine).

Nghĩa là quy định hiện nay về khảo nghiệm phân bón có thể so sánh một cách tương đối là còn ở mức cao hơn thử nghiệm lâm sàng thuốc chữa bệnh. Điều này dẫn đến nghịch lý là doanh nghiệp phân bón phải bỏ thêm rất nhiều thời gian, nguồn lực và nhân lực để thực hiện một quy trình mà kết quả gần như đã có thể dự báo trước. Điều này làm chậm quá trình đổi mới công nghệ, giảm hiệu quả đầu tư nghiên cứu sản phẩm mới tiên tiến và ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong thời kỳ hội nhập.

Tại Hội nghị về vật tư nông nghiệp đầu vào Trung Quốc - ASEAN, chúng tôi nhận được thông tin, các nước trong khu vực chỉ khảo nghiệm các loại phân bón mới có thể là phân bón vô cơ, phân bón hữu cơ,….và không yêu cầu khảo nghiệm đối với những loại phân bón có thành phần và công dụng đã được xác lập rõ ràng.

Vì vậy, nên miễn khảo nghiệm đối với các loại phân bón đã được quy định trong Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia; các loại phân bón NPK, phân trung lượng và vi lượng có thành phần, công dụng rõ ràng.

Việc khảo nghiệm chỉ nên tập trung vào các sản phẩm có yếu tố mới hoặc các sản phẩm có cơ chế tác động hoàn toàn mới đối với cây trồng.

Sớm xây dựng Chiến lược phát triển ngành phân bón giai đoạn mới

Ngoài những nội dung liên quan đến Luật Trồng trọt, Hiệp hội còn kiến nghị sửa đổi nhiều quy định về thuế, tiêu chuẩn, xuất nhập khẩu cũng như tăng cường quản lý phân bón giả. Theo ông, những nội dung này có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển của ngành?

Ngoài các đề xuất, kiến nghị liên quan đến khảo nghiệm, chứng nhận hợp quy, ghi nhãn và quản lý phân bón, Hiệp hội Phân bón Việt Nam cũng đưa ra nhiều khuyến nghị nhằm tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của ngành trong giai đoạn tới.

Theo chúng tôi, trong bối cảnh tình hình địa chính trị thế giới có nhiều biến động, Việt Nam cần sớm nghiên cứu, xây dựng Chiến lược phát triển ngành phân bón cho giai đoạn mới trên cơ sở các luận cứ khoa học và thực tiễn. Chiến lược này cần xác định rõ các nhiệm vụ trọng tâm như tăng cường đầu tư công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi số, xanh hóa sản xuất, sử dụng năng lượng tiết kiệm và nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm,….

Đồng thời, cần phát triển các dòng phân bón hiệu quả sử dụng cao (EEF), đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng các loại phân bón có tác dụng cải tạo đất, nâng cao sức khỏe đất, giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao chất lượng nông sản, đáp ứng yêu cầu phát triển nền nông nghiệp xanh, hiện đại và bền vững. Quan trọng hơn, ngành phân bón cần được nhìn nhận là một ngành kinh tế - kỹ thuật chiến lược, gắn chặt với mục tiêu bảo đảm an ninh lương thực và an ninh nông nghiệp quốc gia.

Bên cạnh đó, Hiệp hội cũng kiến nghị sớm xây dựng Chương trình khoa học và công nghệ về phân bón. Đến nay, Việt Nam vẫn chưa có một chương trình tổng thể về phân bón, dinh dưỡng cây trồng và sức khỏe đất. Trong khi đó, đây là nền tảng quan trọng để thúc đẩy đổi mới công nghệ, phát triển các sản phẩm phân bón thế hệ mới và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành trong thời gian tới.

TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam (giữa) thăm và làm việc tại Nhà máy Phân bón Cà Mau. Ảnh: Hoài Thơ. 

Đối với thuế xuất khẩu một số chủng loại phân bón, hiện nay một số sản phẩm như urê và supe lân đã có năng lực sản xuất vượt nhu cầu trong nước. Doanh nghiệp buộc phải xuất khẩu để duy trì công suất nhà máy. Tuy nhiên, nếu tiếp tục áp dụng thuế xuất khẩu trong khi nhiều quốc gia cạnh tranh không đánh thuế thì doanh nghiệp Việt Nam sẽ gặp bất lợi ngay trên thị trường quốc tế.

Vì vậy, Hiệp hội kiến nghị, cơ quan quản lý xem xét điều chỉnh chính sách thuế theo hướng phù hợp hơn, linh hoạt hơn vừa nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm phân bón Việt Nam, vừa tạo điều kiện để các nhà máy duy trì sản xuất ổn định.

Một vấn đề khác cũng cần được quan tâm là số lượng chủng loại phân bón trên thị trường, theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiện đã vượt 20.000 sản phẩm. Theo Hiệp hội, đây là con số rất lớn, không chỉ gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước mà còn khiến người sử dụng gặp nhiều lúng túng trong việc lựa chọn sản phẩm. Do đó, cần từng bước rà soát, giảm số lượng chủng loại thông qua các rào cản kỹ thuật phù hợp, góp phần minh bạch hóa thị trường và nâng cao hiệu quả quản lý.

Đặc biệt, Hiệp hội chúng tôi tiếp tục bày tỏ lo ngại về tình trạng phân bón giả, phân bón kém chất lượng - một vấn nạn kéo dài của ngành nông nghiệp. Việc sử dụng các sản phẩm này không chỉ làm giảm năng suất, chất lượng nông sản, gây thiệt hại kinh tế và tâm lý cho người nông dân mà còn khiến đất đai bị thoái hóa, suy giảm độ phì, ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và sức khỏe người sử dụng. Về lâu dài, tình trạng này còn làm suy giảm niềm tin của người dân đối với các doanh nghiệp chân chính cũng như toàn ngành sản xuất, kinh doanh phân bón.

Vì vậy, Hiệp hội kiến nghị cần tiếp tục siết chặt điều kiện sản xuất, tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi sản xuất, kinh doanh phân bón giả, phân bón kém chất lượng để bảo vệ người nông dân, bảo vệ các doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc và xây dựng một thị trường phân bón phát triển minh bạch, lành mạnh.

                                                                                                        Nguyên Huân - Hoài Thơ