'"Nội lực" ngành phân bón trước biến động địa chính trị tại Trung Đông

Dưới góc nhìn của các chuyên gia trong ngành, xung đột quân sự tại Trung Đông đang mở ra một vòng xoáy bất ổn mới đối với thị trường phân bón toàn cầu. Không chỉ tác động tới giá cả, căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran còn làm lộ rõ mức độ phụ thuộc của ngành phân bón thế giới vào chuỗi cung ứng năng lượng và các tuyến vận tải chiến lược.

Tiến sĩ Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho rằng dù chịu ảnh hưởng bởi xung đột tại Trung Đông nhưng ngành sản xuất phân bón trong nước hiện có nội lực tương đối mạnh để thích ứng và duy trì nguồn cung. Ảnh: Phương Thảo. 

Theo ông Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam, những diễn biến mới nhất tại Trung Đông có thể tạo ra những cú sốc lớn về logistics, nguồn cung nguyên liệu và giá phân bón, với tác động lan rộng tới sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực toàn cầu.

Điểm nghẽn Hormuz và cú sốc chuỗi cung ứng

Trung Đông từ lâu đã là khu vực thường xuyên xảy ra xung đột địa chính trị. Tuy nhiên, theo ông Phùng Hà, căng thẳng bùng phát trong giai đoạn 2025-2026 không phải là sự kiện bất ngờ mà là kết quả tích tụ của nhiều mâu thuẫn kinh tế, chính trị và lợi ích chiến lược kéo dài nhiều thập kỷ.

Trong đó, chiến sự giữa Mỹ, Israel và Iran không chỉ dừng lại ở khía cạnh quân sự mà còn tác động trực tiếp đến thị trường năng lượng và phân bón. Khi giá năng lượng tăng mạnh, chi phí sản xuất phân bón cũng tăng theo, tạo hiệu ứng dây chuyền đối với sản xuất cây trồng và an ninh lương thực trên phạm vi toàn cầu.

So với những biến động địa chính trị trước đây, xung đột năm 2026 được cho là có tính chất đặc biệt bởi nó tác động trực tiếp tới một “nút thắt” vận tải chiến lược của thế giới. Nếu xung đột Nga - Ukraine năm 2022 gây gián đoạn nguồn cung phân kali và amoniac thông qua các lệnh trừng phạt và hạn chế thương mại, thì căng thẳng tại Trung Đông lại đặt áp lực lên tuyến vận chuyển hàng hải quan trọng bậc nhất, đó là eo biển Hormuz.

Bởi, eo biển này nằm giữa Iran và các quốc gia vùng Vịnh, là tuyến kết nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman và biển Arab. Ở điểm hẹp nhất, Hormuz chỉ rộng khoảng 33 km, trong khi luồng tàu vận tải mỗi chiều chỉ khoảng 3 km. Dù diện tích nhỏ nhưng đây lại là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới. Theo các thống kê quốc tế, khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày tương đương gần 20% nhu cầu dầu toàn cầu được vận chuyển qua Hormuz. Đồng thời, khoảng 20% sản lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới cũng đi qua khu vực này.

Không chỉ năng lượng, Hormuz còn đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu. Mỗi tháng, khoảng 1,2-1,5 triệu tấn urea được vận chuyển qua Hormuz từ các quốc gia Trung Đông tới các thị trường lớn ở châu Á. Bên cạnh đó, mỗi năm có khoảng 15-20 triệu tấn amoniac và gần 20 triệu tấn lưu huỳnh đi qua tuyến vận tải này để phục vụ sản xuất phân bón trên thế giới. “Chỉ cần một nguy cơ gián đoạn nhỏ tại Hormuz cũng đủ khiến thị trường năng lượng và phân bón chao đảo, gây hiệu ứng domino trên quy mô toàn cầu”, ông Phùng Hà nhận định.

Chủ tịch Hiệp Hội phân bón cũng cho rằng, nếu tuyến vận tải này bị phong tỏa hoặc hạn chế, chi phí logistics sẽ tăng mạnh, bao gồm giá container, phụ phí bảo hiểm, chi phí nhiên liệu và nhân công. Đồng thời, do gần như không có tuyến đường biển thay thế nào để vận chuyển hàng hóa ra khỏi vùng Vịnh, việc chuyển hướng nguồn cung sẽ rất khó khăn.

Phân bón là một trong những ngành hàng rất nhạy cảm trong xung đột, đặt biệt là tại Trung Đông, nơi chiếm sản lượng nguồn cung dầu khí toàn cầu rất lớn. Ảnh: DCM.

Nguy cơ thiếu hụt nguồn cung phân bón toàn cầu

Không chỉ vận chuyển bị ảnh hưởng, bản thân hoạt động sản xuất phân bón tại Trung Đông cũng đứng trước nhiều rủi ro khi chiến sự leo thang.

Trung Đông hiện là khu vực xuất khẩu urea lớn nhất thế giới, với sản lượng khoảng 20 triệu tấn mỗi năm. Trong đó, Iran sản xuất khoảng 5-6,5 triệu tấn urea/năm và là một trong những quốc gia xuất khẩu quan trọng sang Ấn Độ, châu Á và châu Phi. Ngoài Iran, nhiều quốc gia khác trong khu vực như Saudi Arabia, Qatar, UAE hay Oman cũng là những nhà sản xuất và xuất khẩu phân bón lớn. Chỉ riêng Qatar đã sản xuất khoảng 5-6 triệu tấn urea mỗi năm và đang có kế hoạch mở rộng công suất lên tới 12 triệu tấn vào cuối thập kỷ này.

Bên cạnh urea, Iran còn là một trong những nhà sản xuất amoniac lớn của thế giới nhờ nguồn dự trữ khí tự nhiên khổng lồ, đứng thứ hai toàn cầu chỉ sau Nga. Đây là nguyên liệu đầu vào quan trọng để sản xuất các loại phân bón chứa nitơ. Trong khi đó, nhiều quốc gia khác trong khu vực cũng phụ thuộc mạnh vào nguồn khí đốt để sản xuất phân bón. Chẳng hạn như Ai Cập phải nhập khẩu lượng lớn khí đốt từ Israel để duy trì hoạt động của ngành công nghiệp urea.

Khi xung đột lan rộng, nguy cơ gián đoạn nguồn cung khí đốt hoặc hoạt động sản xuất tại các nhà máy phân bón sẽ khiến thị trường toàn cầu đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nguồn cung đáng kể.

Theo ông Phùng Hà, lượng urea, amoniac và lưu huỳnh được sản xuất hoặc vận chuyển qua khu vực Trung Đông hiện chiếm khoảng 20% thương mại toàn cầu, vì vậy bất kỳ gián đoạn nào tại đây đều có thể tạo ra tác động lan tỏa rộng khắp. Trong đó, các quốc gia chịu ảnh hưởng sớm nhất thường là những nước nhập khẩu lớn từ khu vực Trung Đông, như Trung Quốc, Ấn Độ và một số nước Nam Á.

Giá phân bón đứng trước nguy cơ tăng mạnh

Theo Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam, giá urea đã tăng hơn 15-20% chỉ trong vài ngày đầu sau khi chiến sự bùng phát. Tuy nhiên, ông cho biết mức độ biến động tiếp theo của giá phân bón vẫn rất khó dự đoán vì phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm thời gian kéo dài của xung đột, mức độ gián đoạn vận tải và biến động giá năng lượng.

Khu vực vịnh Ba Tư hiện chiếm khoảng 20% lượng urea giao dịch toàn cầu, trong khi phần lớn các nhà máy sản xuất của Iran, Qatar và Saudi Arabia đều nằm phía sau eo biển Hormuz – khu vực dễ bị ảnh hưởng bởi xung đột. “Trong kịch bản xấu nhất, nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa trong thời gian dài, giá urea thậm chí có thể tăng trên 40%”, ông Phùng Hà cho biết.

Bên cạnh yếu tố nguồn cung thực tế, tâm lý thị trường cũng có thể góp phần đẩy giá lên cao. Khi lo ngại thiếu hụt nguồn cung, nhiều quốc gia và doanh nghiệp nhập khẩu có xu hướng tăng mua dự trữ, khiến giá tăng mạnh hơn mức phản ánh thực tế của thị trường.

"Trước tình hình xung đột tại Trung Đông, giá phân bón tăng nhanh, việc đầu tiên là các doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh cần phải đảm bảo cung cấp đủ các chủng loại phân bón đang sử dụng hoặc thay thế tương đương/gần tương đương tới tay bà con nông dân", ông Phùng Hà nhận định. Ảnh: PV.

Việt Nam cần chủ động ứng phó

Khác với giai đoạn xung đột Nga - Ukraine năm 2022, khi nguồn cung phân kali toàn cầu bị gián đoạn mạnh, Việt Nam hiện đã cơ bản tự chủ được nguồn cung urea trong nước. Điều này giúp giảm áp lực thiếu hụt nguồn cung so với trước đây. Tuy vậy, Việt Nam vẫn có thể chịu tác động gián tiếp từ việc giá phân bón tăng, đặc biệt là các nguyên liệu đầu vào như lưu huỳnh.

Để giảm thiểu rủi ro, theo ông Phùng Hà, các doanh nghiệp sản xuất phân bón cần duy trì và nâng cao sản lượng trong điều kiện cho phép, ưu tiên cung ứng cho thị trường nội địa, đồng thời tăng cường tiết kiệm năng lượng và phát triển các dòng phân bón hiệu quả cao. Các doanh nghiệp thương mại cũng cần đa dạng hóa nguồn cung, tìm kiếm thêm đối tác ngoài khu vực Trung Đông nhằm giảm phụ thuộc vào một thị trường.

Về phía nông dân, việc sử dụng phân bón cần tuân thủ nguyên tắc “4 đúng”, bao gồm đúng chủng loại, đúng liều lượng, đúng thời điểm và đúng cách, nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng và tiết kiệm chi phí. Trong khi đó, cơ quan quản lý cần theo dõi sát diễn biến thị trường để có những biện pháp điều tiết kịp thời, ngăn chặn tình trạng đầu cơ, đồng thời tăng cường kiểm soát phân bón giả, phân bón kém chất lượng.

Về dài hạn, theo Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam, dù chưa nhất thiết phải xây dựng chiến lược an ninh phân bón như đối với lương thực hay năng lượng, nhưng Việt Nam rất cần một chiến lược phát triển ngành phân bón riêng nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của ngành và đáp ứng nhu cầu của nền nông nghiệp.

Trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu ngày càng phức tạp, những biến động tại các “điểm nóng” như Trung Đông một lần nữa cho thấy chuỗi cung ứng phân bón thế giới vẫn rất nhạy cảm trước các cú sốc năng lượng và logistics. Điều này cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cấp thiết về việc nâng cao khả năng tự chủ và thích ứng của ngành phân bón trong nước.

                                                                                                                                                          Hoài Thơ

Từ khóa: -,